اراضی
برنامهريزي کاربري اراضي شهري
مهندس عبدالاحد ملکرئیسی
تعريف: برنامهريزي کاربري اراضي شهري، ساماندهي مکاني و فضايي فعاليتها و عملکردهاي شهري بر اساس خواستها و نيازهاي جامعه شهري است و هسته اصلي برنامهريزي شهري را تشکيل ميدهد. به عبارت ديگر برنامهريزي کاربري اراضي، علم تقسيم زمين و مکان براي کاربردها و مصارف مختلف زندگي است که به منظور استفاده موثر از زمين و انتظام فضايي مناسب و کارا صورت ميگيرد. در اين برنامهريزي تلاش ميشود که الگوهاي اراضي شهري به صورت علمي مشخص شود و مکانيابي فعاليتهاي مختلف در شهر در انطباق و هماهنگي با يکديگر و سيستمهاي شهري قرار گيرد. تعاريف فوق را ميتوان چنين خلاصه کرد:
برنامهريزي کاربري اراضي شهري، مجموعهاي از فعاليتهاي هدفمند است که محيط مصنوع را سامان ميبخشد و در حد مقدور خواستهها و نيازهاي جوامع شهري را در استفاده از اراضي فراهم ميآورد. (ص3)
اهداف برنامهريزي کاربري اراضي شهري
پس از شناسايي مسائل و مشکلات، تعيين اهداف بر اساس فرصتها و تهديدها مهمترين گام در برنامهريزي است. در برنامهريزي کاربري اراضي شهري اهداف به دو دسته تقسيم ميشود: کلان و خرد.
الف) اهداف کلان: اهداف ايدهآل و مطلوب بلند مدت، کيفي و مبهمب هستند که ار ارزشها و آمال جامعه نشات ميگيرند. بر يان اساس، اهداف کلان در برنامهريزي کاربري اراضي شامل موارد جدول زير است.
نوع اهداف | موارد عمده |
1. اهداف زيست محيطي | پيشگيري از تخريب زمين، حفظ پيوند شهر و طبيعت، توسعه منابع، حفظ منابع تاريخي و فرهنگي، گسترش فضاي سبز، مکانيابي صنايع و خدمات مزاحم، ايمني از سوانح |
2. اهداف اقتصادي | استفاده بهينه از زمين، پيشگيري از سوداگري زمين، تعديل حقوق مالکيت، استفاده از اضافه ارزش زمين در جهت منافع عمومي |
3. اهداف اجتماعي | کاهش نابرابري در استفاده از زمين، افزايش تسهيلات و خدمات عمومي، گسترش فضاهاي جمعي، بهسازي بافتهاي قديمي، زيباسازي محيط شهري، تقويت هويت محلهاي، اعتلاي کيفيت کاربريها و غيره |
4. اهداف کالبدي-فضايي | توزيع متعادل کاربريها، پيشگيري از تداخل کاربريهاي ناسازگار، حفظ تناسب در توسعه عمودي و افقي، تشويق تنوع و اختلاط کاربريها، حفظ تناسب ميان توده و فضا، تدوين استانداردهاي مناسب کاربري و غيره |
ب) اهداف خرد يا ويژه: اين اهداف وسيلهاي براي دستيابي به اهداف کلان و نقطهاي است که براي دستيابي به آن کوششهاي برنامهريزي شکل ميگيرد. اهداف خرد يا ويژه در برنامهريزي کاربري اراضي شهري عبارتند از:
1. کارايي: اين هدف از طريق تشخيص مناسبترين نوع استفاده از يک قطعه زمين، که بيشترين فايده را با کمترين هزينه به دست ميدهد، حاصل ميشود و به واسطه همين امر توسعه شهر به صورت منطقي و با رد نظر گرفتن رفاه عمومي صورت ميگيرد و سلامتي مردم نيز تضمين ميشود و با مکانيابي منابع آلوده ساز در خارج از منطقه شهري از آثار آلودگيهاي مختلف شهري و کانونهاي آلودهساز جلوگيري ميگردد.
2. برابري: هدف برنامهريزي کاربري زمين از برابري اين است که با کاربري صحيح و برنامهريزي شده، دسترسي تمامي گروهها را به تسهيلات مورد نياز و همچنين توزيع منافع حاصل از آنها را بطور برابر و متوازن براي گروههاي مختلف جمعيت شهري فراهم آورد.
3. پايداري: پايداري در کاربري اراضي به اين معني است که از امکانات و توان بالقوه هر قطعه زمين چنان بهرهگيري شود که اين توان نه تنها کاهش نيابد و از بين نرود، به طور مداوم بر ظرفيت و ايستايي آن افزوده گردد.
4. رفاه عمومي: يکي از عوامل مهم و موثر در تعيين اهداف برنامهريزي کاربري اراضي شهري، ملاحظات رفاه عمومي است. عوامل تعيين کننده رفاه عمومي عبارتند از: الف)تندرستي، ب) ايمني، ج) آسايش د) امنيت.
در تامين تندرستي و ايمني جامعه به اين نکات توجه ميشود:
الف) در نظر گرفتن تمهيداتي در برابر بيماريهاي مسري و حفاظت مراکز بهداشتي
ب) برخورداري از روشنايي مناسب و تابش خورشيد و حفظ زيبايي متعادل
ج) محاظت در برابر آلودگي (آلودگي آب و هوا، صدا و غيره)
د) ايجاد فرصتهايي براي زندگي خانوادگي
عوامل تعيين کننده ديگر مانند آسايش و راحتي، بيانگر دسترسي آسان ساکنان به خدمات و امکانات شهري است. هدف سازگاري و امنيت نيز با جنبههاي ادراکي محيط شهري يا دلپذير بودن محيط شهري با کار و زندگي و اوقات فراغت و تلاش براي رفع مخاطرات محيط طبيعي و مصنوع در مکان گزيني فعاليتهاي مختلف ارتباط دارد. (ص 4)